มรดกพุทธศิลป์แห่งคลองสระบัว"พระกรุวัดตะไกร"

ประวัติศาสตร์และเอกลักษณ์ "พระกรุวัดตะไกร" อยุธยา

หน้าประวัติศาสตร์และงานพุทธศิลป์ของจังหวัดพระนครศรีอยุธยาเต็มไปด้วยเรื่องราวและโบราณสถานที่น่าค้นหา นอกเหนือจากวัดวาอารามสำคัญใจกลางเกาะเมืองแล้ว ยังมีโบราณสถานเก่าแก่นอกเกาะเมืองที่มีความสำคัญทั้งในแง่ของเส้นทางคมนาคมโบราณและตำนานพระเครื่องอันโด่งดัง นั่นก็คือ "วัดตะไกร"

วัดตะไกรไม่เพียงแต่เป็นโบราณสถานที่มีความผูกพันกับพระมหากษัตริย์ในอดีต แต่ยังเป็นแหล่งกำเนิดของ "พระกรุวัดตะไกร" พระเครื่องเนื้อดินและเนื้อชินอันทรงคุณค่า ที่มีเอกลักษณ์เฉพาะตัวและเป็นที่ยอมรับในหมู่นักสะสมพระกรุมาอย่างยาวนาน บทความนี้จะพาทุกท่านย้อนเวลากลับไปศึกษาความเป็นมา สถาปัตยกรรม และเรื่องราวความเชื่อที่ทำให้พระกรุวัดตะไกรยังคงทรงคุณค่าเหนือกาลเวลา

ประวัติศาสตร์และสถาปัตยกรรมโบราณ ณ "วัดตะไกร"

วัดตะไกร ตั้งอยู่ทางทิศเหนือของวัดหน้าพระเมรุ บริเวณชุมชนคลองสระบัว ซึ่งเป็นพื้นที่ที่มีความสำคัญทางประวัติศาสตร์มาตั้งแต่ยุคกรุงศรีอยุธยา จากหลักฐานทางสถาปัตยกรรม สันนิษฐานว่าวัดแห่งนี้สร้างขึ้นในสมัยอยุธยาตอนกลาง หรือราวรัชสมัยของ สมเด็จพระบรมไตรโลกนาถ ต่อเนื่องมาจนถึงสมัย สมเด็จพระเจ้าทรงธรรม (พ.ศ. 2006–2170)

ในอดีต บริเวณคลองสระบัวทำหน้าที่เป็นเส้นทางคมนาคมทางน้ำที่สำคัญตั้งแต่สมัยกรุงศรีอยุธยาตอนต้น ต่อมาเมื่อ สมเด็จพระมหาจักรพรรดิ โปรดให้ย้ายเพนียดคล้องช้างจากบริเวณหัวรอไปยังตำบลสวนพริกในปัจจุบัน คลองสระบัวจึงถูกกำหนดให้เป็น เส้นทางเสด็จพระราชดำเนินของพระมหากษัตริย์ ไปยังเพนียดคล้องช้างด้วย

อย่างไรก็ตาม วัดตะไกรต้องเผชิญกับชะตากรรมถูกทิ้งร้างนับตั้งแต่คราวเสียกรุงศรีอยุธยาครั้งที่ 2 ในปี พ.ศ. 2310 ก่อนที่จะมีหลักฐานการกลับมาบูรณะและใช้งานอีกครั้งในสมัยรัชกาลที่ 4 ถึงรัชกาลที่ 5 แห่งกรุงรัตนโกสินทร์

ตำนานสมเด็จพระนเรศวรมหาราชกับการทรงเครื่องใหญ่ที่วัดตะไกร

หนึ่งในเรื่องเล่าขานที่สืบทอดกันมาในท้องถิ่นและสร้างความน่าสนใจให้กับวัดตะไกรเป็นอย่างมาก คือเรื่องราวของ สมเด็จพระนเรศวรมหาราช

ตามตำนานระบุว่า หากสมเด็จพระนเรศวรมหาราชจะทรงเครื่องใหญ่ (การตัดผมหรือแต่งพระองค์ตามราชประเพณี) พระองค์จะต้องเสด็จมาทรงเครื่องที่วัดตะไกร เนื่องจากในอดีตพระองค์ทรงมีวิชาคงกระพันชาตรี การทำพิธีตัดผมหรือแต่งพระองค์จึงต้องกระทำโดยเจ้าอาวหารหรือพระภิกษุผู้ทรงวิทยาคมสูงส่งประจำวัดแห่งนี้เท่านั้น

เรื่องเล่าขานดังกล่าวจึงเป็นส่วนหนึ่งที่ทำให้พุทธศาสนิกชนและนักสะสมเชื่อมั่นว่า พระกรุวัดตะไกร มีความโดดเด่นเป็นพิเศษในด้าน อานุภาพความอยู่ยงคงกระพันชาตรี ตามตำนานที่เล่าสืบต่อกันมา

การค้นพบกรุพระและการจำแนกพิมพ์ทรงมาตรฐาน

การค้นพบพระเครื่องจากกรุวัดตะไกรอย่างเป็นทางการครั้งแรกเกิดขึ้นในปี พ.ศ. 2470 โดยมีการขุดพบพระเครื่องจำนวนมากภายในพระเจดีย์ร้างบริเวณวัด

พระเครื่องที่พบส่วนใหญ่จะเป็น พระเนื้อดินเผา รองลงมาคือพระเนื้อชิน และเนื้อชินสนิมแดงจำนวนน้อย โดยพิมพ์ทรงที่เป็นมาตรฐานสากลและเป็นที่นิยมสะสม มีดังนี้ครับ:

1. พิมพ์หน้าครุฑ: มีเอกลักษณ์ทางพุทธศิลป์ที่โดดเด่น และมักพบในการแตกกรุครั้งหลังๆ

2. พิมพ์หน้ามงคล: เป็นพิมพ์ที่ได้รับความนิยมสูง และพบทั้งในเนื้อดินและเนื้อชิน

3. พิมพ์หน้าฤๅษี: สะท้อนถึงฝีมือช่างสกุลอยุธยาตอนกลางที่มีความลึกซึ้ง

4. พิมพ์พระโป้ (หลวงพ่อโต): พระพิมพ์ขนาดใหญ่ที่มีลักษณะพุทธศิลป์เฉพาะตัว

5. พิมพ์หลวงพ่อโต: อีกหนึ่งพิมพ์ทรงที่นักสะสมนิยมศึกษาและสะสม

เอกลักษณ์สำคัญในการพิจารณาพระกรุวัดตะไกรแท้

สำหรับผู้ที่ศึกษาและสะสมพระกรุวัดตะไกร มีจุดสังเกตทางกายภาพและข้อเท็จจริงทางประวัติศาสตร์ที่สำคัญในการพิจารณา ดังนี้:

• ร่องรอยรูไม้เสียบที่ก้นฐาน: พระกรุวัดตะไกรเนื้อดินแทบทุกองค์จะมี "รูไม้เสียบ" อยู่ที่บริเวณก้นใต้ฐาน ซึ่งสันนิษฐานว่าเป็นเทคนิคของช่างโบราณที่ใช้ไม้เสียบเพื่อช่วยดันองค์พระให้ออกจากแม่พิมพ์ได้อย่างสะดวกโดยไม่เสียหาย หากพบพระพิมพ์กรุวัดตะไกรที่ไม่มีรูไม้เสียบ สันนิษฐานได้ว่าอาจมาจากกรุอื่น

• การลงรักปิดทองเดิม: พระบางองค์ที่พบในกรุยังปรากฏร่องรอยการลงรักปิดทองเดิมติดมาด้วย ซึ่งเพิ่มความคลาสสิกและคุณค่าทางประวัติศาสตร์

• การแตกกรุในหลายวาระ: นอกจากกรุหลักในปี พ.ศ. 2470 แล้ว ยังมีการพบพระพิมพ์ลักษณะเดียวกันในสถานที่อื่นๆ ด้วย เช่น วัดเลียบในกรุงเทพฯ, กรุวัดเชิงท่า จังหวัดนนทบุรี และการพบครั้งล่าสุดเมื่อวันที่ 27 กันยายน พ.ศ. 2442 (หมายเหตุ: ตามหลักฐานการบันทึกทางประวัติศาสตร์ท้องถิ่น) บริเวณสระน้ำมนต์ทางทิศตะวันออกของวิหารใหญ่ ซึ่งส่วนใหญ่เป็นพิมพ์หน้าครุฑ แม้จะเคยมีข้อถกเถียงในบางกลุ่มเรื่องการแตกกรุ แต่พระกรุวัดตะไกรก็ยังคงได้รับความนิยมอย่างต่อเนื่อง

พระกรุวัดตะไกร จึงเป็นอีกหนึ่งมรดกทางศิลปวัฒนธรรมและประวัติศาสตร์ของอยุธยาที่ไม่ควรลืมเลือน ทั้งในแง่ของสถาปัตยกรรมโบราณ ตำนานสมเด็จพระนเรศวร และคุณค่าของพระเนื้อดินโบราณที่มีเอกลักษณ์ชัดเจน ควรค่าแก่การศึกษาและอนุรักษ์ให้คงอยู่สืบไป